Đề xuất nghiên cứu mô hình cấp nước ĐBSCL và chống ngập đô thị

Cấp nước ĐBSCL trước áp lực hạn, mặn

Báo cáo của Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng cho biết, Đề án nghiên cứu mô hình, giải pháp cấp nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giai đoạn 2026 – 2027 sẽ tập trung vào nguồn nước sạch phục vụ sinh hoạt cho người dân trong vùng. Đây là khu vực thường xuyên chịu tác động của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và các thay đổi về dòng chảy trên sông Mê Công.

Theo Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, các đợt hạn, mặn trong giai đoạn 2015 – 2016, 2019 – 2020 và 2023 – 2024 đã ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn người dân ĐBSCL. Nhiều khu vực thiếu nước sinh hoạt, đời sống bị đảo lộn khi nguồn nước mặt bị mặn xâm nhập sâu hoặc suy giảm vào mùa khô.

Nội dung của Đề án sẽ đánh giá hiện trạng cấp nước sạch trong vùng, từ năng lực các công trình hiện có đến khả năng bảo đảm cấp nước trong những thời điểm hạn, mặn. Việc đánh giá này nhằm làm rõ khu vực nào còn thiếu ổn định về nguồn nước, khu vực nào cần bổ sung công trình, tuyến ống hoặc phương án cấp nước thay thế.

Một nội dung quan trọng khác là dự báo tác động của diễn biến tài nguyên nước đến cấp nước sạch. ĐBSCL không chỉ chịu ảnh hưởng từ thời tiết cực đoan và xâm nhập mặn, mà còn chịu tác động từ việc phát triển thủy điện trên dòng chính, chuyển nước sông Mê Công và các thay đổi về nguồn nước thượng nguồn.

Đề án cũng rà soát các phương án ứng phó đang được triển khai trong các chiến lược, quy hoạch và công trình cấp nước hiện nay. Những phương án này sẽ được xem xét về hiệu quả cấp nước, phạm vi phục vụ, khả năng vận hành trong mùa khô và tính phù hợp với điều kiện của từng khu vực.

Với ĐBSCL, một trong những hướng nghiên cứu là mô hình cấp nước quy mô vùng. Một số khu vực phải tính đến phương án dẫn nước từ xa, đầu tư nhà máy nước và hệ thống truyền tải có phạm vi phục vụ rộng hơn một địa phương. Tuy nhiên, hình thức đầu tư này có chi phí lớn, giá thành nước sạch cao nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp.

Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng nêu rõ khó khăn hiện nay là hiệu quả đầu tư chưa cao, trong khi chưa có cơ chế chính sách hỗ trợ của Nhà nước để thu hút nguồn lực tư nhân. Vì vậy, đề án sẽ không chỉ dừng ở giải pháp kỹ thuật, mà còn phải làm rõ mô hình đầu tư, vận hành và cơ chế hỗ trợ để bảo đảm nước sạch cho người dân trong vùng.

Kinh phí nghiên cứu đề án cấp nước ĐBSCL dự kiến 4 tỷ đồng. Đề án được đề xuất hoàn thành trong năm 2027.

Chống ngập đô thị từ hệ thống thoát nước

Đề án thoát nước, phòng chống ngập úng đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2026 – 2035, tầm nhìn đến năm 2050 tập trung vào tình trạng ngập tại các đô thị lớn và đô thị thường xuyên chịu ảnh hưởng của mưa lớn, triều cường.

Theo Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, ngập úng tại nhiều đô thị vẫn diễn ra dù các địa phương đã đầu tư, nâng cấp hạ tầng chống ngập. Tình trạng này xuất hiện rõ hơn khi mưa lớn kéo dài, triều cường dâng cao hoặc mưa cực đoan xảy ra trên diện rộng.

Hà Nội và TP.HCM là hai đô thị được nêu trong báo cáo như những địa bàn có tình trạng ngập úng chưa được giải quyết căn bản. Ngoài ra, các đô thị như Đà Nẵng, Huế, Cần Thơ, Hải Phòng cũng thường xuyên xảy ra ngập khi có mưa lớn hoặc triều cường.

Một số khu vực đô thị ghi nhận mức ngập sâu từ 0,3 – 0,8m. Thời gian tiêu thoát nước sau mưa kéo dài từ 3 đến 6 giờ, có nơi kéo dài cả ngày trong điều kiện mưa cực đoan kết hợp triều dâng. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến giao thông, sinh hoạt của người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh trong đô thị.

Các nguyên nhân được nêu gồm việc triển khai quy hoạch chưa đồng bộ, hạ tầng thoát nước chưa đáp ứng tốc độ phát triển đô thị, quản lý vận hành còn hạn chế và nguồn lực tài chính còn khó khăn. Biến đổi khí hậu, mưa cực đoan và nước biển dâng tiếp tục làm tăng áp lực lên hệ thống thoát nước hiện có.

Nội dung của đề án chống ngập đô thị sẽ tập trung xử lý các điểm ngập kéo dài, nâng cao năng lực tiêu thoát nước và hoàn thiện hạ tầng thoát nước theo hướng đồng bộ hơn. Các đô thị sẽ cần rà soát lại mạng lưới thu gom, tuyến cống, trạm bơm, hồ điều hòa, khu vực trữ nước và khả năng tiêu thoát sau mưa.

Đề án cũng hướng tới hệ thống thoát nước đô thị có khả năng vận hành tốt hơn trong điều kiện mưa lớn, triều cường và thời tiết cực đoan. Cùng với đầu tư công trình, nội dung quản lý vận hành, cảnh báo ngập và huy động nguồn lực cho các dự án ưu tiên cũng được đặt trong phạm vi nghiên cứu.

Tầm nhìn đến năm 2050 cho phép đề án tính toán các giải pháp dài hơn so với việc xử lý từng điểm ngập riêng lẻ. Những đô thị chịu ảnh hưởng thường xuyên của thiên tai, biến đổi khí hậu sẽ là nhóm cần được ưu tiên trong các chương trình đầu tư, nâng cấp hệ thống thoát nước. Đề án chống ngập đô thị được đề xuất hoàn thành trong năm 2028.

Trong báo cáo gửi Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng kiến nghị Bộ Xây dựng báo cáo Thủ tướng Chính phủ thống nhất chủ trương triển khai hai đề án lớn nêu trên. Và, Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng đã đề xuất được giao chủ trì tổ chức thực hiện hai đề án và báo cáo kết quả nghiên cứu.

Hai đề án này đều tập trung vào những vấn đề tồn đọng, ảnh hưởng trực tiếp với hạ tầng nước hiện nay. Với ĐBSCL, việc nghiên cứu mô hình cấp nước vùng sẽ giúp xác định rõ hơn nhu cầu công trình, phạm vi phục vụ và cơ chế đầu tư trong điều kiện hạn, mặn còn diễn biến phức tạp. Với các đô thị, đề án chống ngập là cơ sở để rà soát hệ thống thoát nước, xử lý các điểm ngập kéo dài và chuẩn bị danh mục dự án ưu tiên. Khi được giao triển khai, hai đề án sẽ là căn cứ để Bộ Xây dựng cùng các địa phương bố trí nguồn lực, lựa chọn giải pháp phù hợp và tổ chức thực hiện trong các năm 2027 – 2028.

Mai Thanh