Đặt nước vào trung tâm của chiến lược phát triển toàn cầu

Nước là hạ tầng của công bằng xã hội

Giữa rất nhiều chủ đề lớn của kinh tế toàn cầu, từ tăng trưởng, nợ công, khí hậu đến bất ổn địa chính trị, sự kiện Water Forward tại Kỳ họp Mùa xuân 2026 của WBG và IMF đã chọn một điểm xuất phát là “Nước”, vấn đề tưởng như quen thuộc nhưng ngày càng mang tính quyết định chất lượng sống của thế giới. Nước không còn là một câu chuyện dân sinh đơn thuần. Nước đã có trong tư cách một nền tảng của phát triển, một điều kiện của năng suất và một trụ cột của ổn định xã hội và nước là nguồn tài nguyên của thế kỷ 21.

Các hoạt động của sự kiện Water Forward đã cho thấy rất rõ tinh thần ấy. Những câu chuyện từ đời sống thực, từ người nông dân, người lao động và người trẻ ở nhiều quốc gia, khiến những con số được nêu tại lễ ra mắt sáng kiến không còn khô cứng. Qua đó, sự kiện khẳng định một điều rất rõ, nước có thể quyết định một mùa vụ, một công việc, một cơ hội đến trường, thậm chí cả khả năng duy trì sinh kế của cộng đồng… Những vấn đề, thông điệp xuyên suốt của diễn đàn đã khẳng định sẽ không có thịnh vượng bền vững nếu thiếu an ninh nguồn nước.

Phát biểu tại sự kiện, Chủ tịch WBG Ajay Banga đã đưa vấn đề đi xa hơn một bước khi nhấn mạnh rằng nước phải được nhìn nhận như một dạng hạ tầng kinh tế thiết yếu, không kém điện, đường sá, cảng biển hay kết nối số. Đây là một cách đặt vấn đề có ý nghĩa to lớn và sát với thực tiễn, bởi trong nhiều năm, nước vẫn thường được xếp trong nhóm dịch vụ công cần bảo đảm, nhưng chưa thực sự được đặt ở vị trí trung tâm của các chiến lược tăng trưởng. Ông Ajay Banga đã chứng minh rằng trục trặc của hệ thống nước sẽ tác động trực tiếp đến thị trường lao động, nông nghiệp, công nghiệp, y tế và chất lượng nguồn nhân lực, điều đó cũng đồng nghĩa với việc nước không thể tiếp tục bị xem như một lĩnh vực phụ trợ trong cấu trúc phát triển quốc gia.

Điều đáng chú ý là phát biểu của người đứng đầu WBG không dừng ở lời kêu gọi mà nhấn mạnh đến tính liên hoàn của chuỗi giá trị nước, từ bảo vệ nguồn nước, trữ nước, xử lý, truyền dẫn, phân phối cho tới thoát nước, tái sử dụng, tưới tiêu và kiểm soát lũ. Nói cách khác, nước không phải là một mắt xích riêng lẻ mà là một hệ thống nền móng của nền kinh tế. Khi hệ thống ấy yếu, doanh nghiệp phải tự xoay xở với chi phí cao hơn, đô thị dễ tổn thương hơn, còn người dân thì phải trả giá bằng sức khỏe, thời gian và cơ hội phát triển.

Một thực tế đáng lưu ý được nêu tại chương trình cho thấy: “Năm 2024, tỷ lệ bao phủ dịch vụ vệ sinh được quản lý an toàn trên toàn cầu đã tăng lên 58%, nhưng vẫn còn 3,4 tỷ người chưa được tiếp cận dịch vụ vệ sinh được quản lý an toàn. Trong số đó, 1,9 tỷ người chỉ có dịch vụ vệ sinh cơ bản; 560 triệu người sử dụng dịch vụ hạn chế; 555 triệu người dùng các công trình chưa được cải thiện; và 354 triệu người vẫn đi vệ sinh ngoài trời”.

Theo ngài Ajay Banga, đây là những con số có ý nghĩa rất lớn. Chúng đồng nghĩa với năng suất lao động suy giảm, chi phí chăm sóc sức khỏe tăng lên, tỷ lệ đến trường giảm xuống, sự tham gia của lực lượng lao động yếu đi và tăng trưởng chậm lại. Các điều kiện về nước, vệ sinh và vệ sinh cá nhân vẫn là nguyên nhân dẫn đến hơn 1 triệu ca tử vong mỗi năm. Vì vậy, khi nói về nước, chúng ta đang nói về sức khỏe, phẩm giá, năng suất và cơ hội kinh tế. Đặc biệt, phụ nữ và trẻ em gái vẫn là nhóm phải gánh chịu nhiều nhất khi hàng trăm triệu giờ mỗi ngày bị tiêu tốn cho việc đi lấy nước. Đó là khoảng thời gian bị lấy đi khỏi giáo dục, khỏi việc làm, khỏi khả năng tham gia sâu hơn vào đời sống kinh tế. Khi nhìn như vậy, nước hiện ra không chỉ là hạ tầng kỹ thuật mà còn là hạ tầng của công bằng xã hội.

Nướclà một quyền cơ bản của con người

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của sự kiện là việc sáng kiến Water Forward được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ giữa chính sách công, đầu tư tư nhân và năng lực thể chế. Ngài Ajay Banga nhiều lần nhấn mạnh đến chữ “alignment”, tức là sự đồng bộ giữa chính sách, vốn đầu tư và các thể chế thực thi. Theo ông, sẽ không thể đạt được những mục tiêu lớn chỉ bằng vài dự án riêng lẻ, mà cần những quan hệ đối tác có quy mô hệ thống, đủ sức tạo ra chuyển biến trên diện rộng.

Tinh thần ấy được thể hiện tiếp trong phần cam kết của hàng loạt quốc gia. Từ châu Phi, Mỹ Latinh, Trung Đông đến châu Á, các nước tham dự không chỉ nói đến việc mở rộng tiếp cận nước sạch hay vệ sinh, mà còn đồng thời nói đến quản trị ngành, hiệu quả của đơn vị cung cấp dịch vụ, đầu tư tưới tiêu, an ninh lương thực, chống chịu khí hậu và khả năng huy động vốn dài hạn. Nước, ở đây, đã đi ra khỏi phạm vi hạ tầng xã hội đơn thuần để trở thành một hợp phần của chính sách phát triển quốc gia.

Đáng chú ý, Việt Nam cũng được nhắc đến trong phần cam kết của các quốc gia không trực tiếp tham dự. Theo tuyên bố được công bố tại diễn đàn, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu bảo đảm đủ nguồn nước cho sinh hoạt và phát triển kinh tế, hướng tới 100% hộ gia đình đô thị và 80% hộ gia đình nông thôn được tiếp cận, đồng thời củng cố an ninh nguồn nước thông qua quản lý tổng hợp, cải thiện hạ tầng và tăng cường hệ thống quản trị. Trong bối cảnh thế giới đang chuyển từ cách nhìn nước như một dịch vụ sang nhìn nước như năng lực nền tảng của phát triển, cam kết này cũng gợi mở nhiều yêu cầu về đầu tư, điều phối liên ngành và hiệu quả quản trị trong thời gian tới.

Phần tọa đàm của sự kiện tiếp tục làm rõ vì sao bài toán nước ngày nay không còn chỉ là chuyện ngân sách công. Kinh nghiệm từ Sabesp (doanh nghiệp cấp thoát nước của bang São Paulo, Brazil), cho thấy lĩnh vực nước có thể thu hút nguồn vốn lớn nếu có khuôn khổ điều tiết ổn định, quản trị đáng tin cậy và danh mục dự án đủ rõ để thị trường nhìn thấy khả năng đầu tư. Đây là một điểm đặc biệt quan trọng, bởi nó phản ánh sự thay đổi trong cách huy động nguồn lực cho hạ tầng nước. Từ chỗ phụ thuộc nặng vào vốn công hoặc vốn hỗ trợ phát triển, lĩnh vực này đang được thúc đẩy để trở thành một không gian mà khu vực tư nhân có thể tham gia sâu hơn, nhưng với điều kiện tiên quyết là nhà nước phải tạo được môi trường chính sách và thể chế đủ tin cậy.

Bế mạc sự kiện, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres bày tỏ sự ủng hộ của Liên Hợp Quốc đối với sáng kiến Water Forward, đồng thời chúc mừng WBG và toàn thể các đối tác vì đã thúc đẩy sáng kiến tuyệt đối thiết yếu này tiến về phía trước.

Tiếp đó, ngài António Guterres khẳng định không có bất kỳ chiến lược phát triển bền vững nào có thể thành công nếu nước không phải là một phần thiết yếu của chiến lược ấy. Theo ông, sẽ không thể nói đến y tế công cộng, phúc lợi xã hội hay hạnh phúc của người dân nếu nước và vệ sinh không nằm ở trung tâm của chính sách. Từ đó, nước không chỉ là điều kiện vật chất cho phát triển, mà còn là một quyền cơ bản của con người.

Đáng chú ý hơn, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc không né tránh các vấn đề tồn tại cốt lõi. Ông nói rõ, thế giới đang có một khoảng trống tài chính rất lớn cho lĩnh vực nước, Theo ước tính của WBG, khoảng trống này là khoảng 1.000 tỷ USD mỗi năm đối với lĩnh vực nước. Nhưng vấn đề không phải thế giới thiếu tiền, mà là hệ sinh thái tài chính và thể chế toàn cầu chưa được thiết kế để dòng tiền đi đến đúng nơi cần thiết nhất. cùng với đó, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc còn bày tỏ lo ngại rằng hiện nay chưa có đủ sự hợp tác quốc tế trong quản lý các nguồn tài nguyên mang tính xuyên biên giới liên quan đến nước. Đó là lý do nước cần được nhìn trong tổng thể của nợ công, quản trị, khả năng tiếp cận vốn và hợp tác quốc tế. Từ đó, Water Forward không chỉ là một sáng kiến ngành nước, mà là một thử nghiệm về cách phối hợp giữa ý chí chính trị, quản trị tốt và nguồn lực tài chính trong một thế giới đang ngày càng phân mảnh.

Tại sự kiện, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc còn đưa ra lời kêu gọi tới tất cả các chính phủ: “Hãy tăng cường cách tiếp cận đa phương đối với quản lý nước trên thế giới”.

Thông điệp đọng lại từ Washington, D.C. không chỉ là sự cấp thiết của đầu tư cho lĩnh vực nước, mà còn phản ánh sự chuyển biến trong tư duy phát triển toàn cầu. Theo đó, nước không còn đứng sau các chiến lược kinh tế, mà cần được đặt ở vị trí ưu tiên, như một điều kiện nền tảng để bảo vệ tăng trưởng, tạo việc làm, giảm bất bình đẳng và nâng cao khả năng chống chịu của mỗi quốc gia.

Mai Thanh