Tóm tắt: Nguồn nước dồi dào không đồng nghĩa với việc người dân luôn có nước sạch để sử dụng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hạn hán, xâm nhập mặn và nhu cầu dùng nước gia tăng, câu hỏi quan trọng không chỉ là có bao nhiêu nước, mà là làm thế nào đưa nước an toàn, liên tục và với chi phí hợp lý đến từng cộng đồng. Từ những đề xuất chuyển nước liên vùng đến cảnh báo mùa cạn 2026 – 2027, đã đến lúc nhìn nhận an ninh cấp nước như một vấn đề chiến lược quốc gia.
Từ khóa: an ninh cấp nước, cấp nước liên vùng, biến đổi khí hậu
Khi nguồn nước và dịch vụ cấp nước không còn là một bài toán
Việt Nam có hệ thống sông ngòi, hồ chứa phong phú nhưng tài nguyên nước phân bố không đều theo vùng và mùa. Có nơi phải đối phó với lũ, nơi khác lại thiếu nước kéo dài; thậm chí khu vực còn nguồn nước vẫn có thể thiếu nước sạch vì thiếu công trình khai thác, xử lý, kết nối và truyền tải. Ô nhiễm nguồn nước, suy giảm dòng chảy, xâm nhập mặn và nhu cầu của đô thị, công nghiệp càng làm rõ khoảng cách giữa nguồn nước tự nhiên và dịch vụ cấp nước thực tế.
An ninh nguồn nước liên quan đến bảo vệ, quản lý và phân bổ tài nguyên. An ninh cấp nước được kiểm chứng ở đầu ra: người dân, bệnh viện, trường học và doanh nghiệp có được sử dụng nước đạt quy chuẩn, đủ lưu lượng, áp lực phù hợp, liên tục và với chi phí chấp nhận được hay không. Một nhà máy hiện đại vẫn có thể ngừng hoạt động nếu nguồn nước thô duy nhất bị nhiễm mặn hoặc ô nhiễm; ngược lại, nguồn nước dồi dào cũng không tự biến thành nước sạch nếu thiếu hạ tầng phù hợp.
Cảnh báo mùa cạn 2026 – 2027: Cần chuẩn bị từ sớm
Các dự thảo kịch bản nguồn nước mùa cạn 2026 – 2027 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đối với lưu vực sông Cửu Long, Srêpốk và Sê San đưa ra những cảnh báo đáng lưu ý. Đây là các dự thảo, cần tiếp tục cập nhật theo diễn biến thực tế, nhưng đủ để nhấn mạnh yêu cầu chuẩn bị phương án cấp nước và ưu tiên nhu cầu sinh hoạt.
Tại đồng bằng sông Cửu Long, dự thảo cảnh báo tình trạng thiếu nước nghiêm trọng ở các tiểu vùng và tầng chứa nước, cùng nguy cơ xâm nhập mặn gay gắt, có thể tương đương mùa cạn 2019 – 2020. Những khu vực ven biển, cuối nguồn và Bắc Cà Mau cần đặc biệt chú trọng tích trữ, kết nối và dự phòng nguồn nước ngọt. Ở lưu vực Srêpốk, áp lực thiếu nước được nhận định tập trung vào khoảng tháng 4 – 6/2027; các công trình cấp nước nhỏ, thiếu đồng bộ hoặc xuống cấp có thể dễ bị tổn thương. Với Sê San, việc phối hợp vận hành hồ chứa thủy điện và duy trì dòng chảy hạ du là yếu tố quan trọng đối với khả năng bảo đảm nước trong cuối mùa cạn.
Điểm chung của những cảnh báo này là rủi ro không dừng ở tài nguyên nước. Khi dòng chảy suy giảm hoặc chất lượng nước thô thay đổi, nhà máy nước, mạng lưới phân phối và các dịch vụ thiết yếu đều chịu tác động. Vì vậy, kịch bản nguồn nước phải được chuyển hóa thành kế hoạch cấp nước có thể triển khai tại từng địa phương và doanh nghiệp.
Chuyển nước liên vùng: giải pháp quan trọng, không phải lời giải duy nhất
Kết nối, điều hòa và chuyển nước giữa các vùng có thể giảm mất cân đối nguồn nước và nâng cao khả năng chống chịu. Tuy nhiên, dự án chuyển nước quy mô lớn thường đòi hỏi vốn đầu tư, năng lượng và chi phí vận hành đáng kể; đồng thời đặt ra vấn đề về tác động môi trường, dòng chảy sinh thái và lợi ích của cộng đồng tại nơi chuyển nước đi. Nơi đang có nguồn nước dư thừa hôm nay chưa chắc còn dư thừa trong tương lai.
Bởi vậy, lựa chọn dự án cần dựa trên cân bằng nước dài hạn, kịch bản khí hậu, nhu cầu sử dụng và đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội toàn diện. Chuyển nước cần được so sánh với bảo vệ nguồn tại chỗ, tăng tích trữ, giảm thất thoát, kiểm soát ô nhiễm, khai thác nước dưới đất hợp lý và tái sử dụng nước thải sau xử lý. Đối với doanh nghiệp cấp nước, giảm thất thoát và quản lý nhu cầu có thể đem lại hiệu quả thiết thực trước khi mở rộng khai thác nguồn mới.
Một vấn đề không thể bỏ qua là cơ chế tài chính. Công trình điều hòa nguồn nước thường phục vụ đồng thời sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và môi trường. Không nên mặc nhiên chuyển toàn bộ chi phí đầu tư, vận hành của công trình đa mục tiêu vào giá nước thô bán cho doanh nghiệp cấp nước. Cần phân định rõ lợi ích công cộng, phần chi phí của từng nhóm sử dụng, trách nhiệm ngân sách và cơ chế thu hồi vốn minh bạch, để vừa bảo đảm vận hành bền vững vừa không tạo gánh nặng bất hợp lý cho người sử dụng.
Điều phối liên ngành phải đi đến tận nhà máy nước
Quản lý tài nguyên nước, thủy lợi, hồ chứa thủy điện và hoạt động cấp nước thuộc những lĩnh vực có chức năng khác nhau. Nếu thiếu cơ chế phối hợp, có thể xuất hiện khoảng trống giữa quy hoạch, phân bổ nguồn nước và khả năng cung cấp nước sạch. Doanh nghiệp cấp nước cần được tiếp cận sớm với dữ liệu đáng tin cậy về lưu lượng, mực nước, chất lượng nước thô, xâm nhập mặn và kế hoạch vận hành hồ chứa.
Nguyên tắc ưu tiên nước sinh hoạt phải được cụ thể hóa thành ngưỡng cảnh báo, lưu lượng duy trì tại điểm lấy nước, thứ tự phân bổ trong tình huống thiếu nước và trách nhiệm điều chỉnh vận hành. Các cơ quan quản lý tài nguyên nước, thủy lợi, điện lực, xây dựng, chính quyền địa phương và đơn vị cấp nước cần phối hợp ngay từ quy hoạch, chuẩn bị dự án đến vận hành thực tế.
Doanh nghiệp cấp nước cần chuyển từ ứng phó sang quản trị rủi ro
Mỗi doanh nghiệp cần rà soát mức độ phụ thuộc vào từng nguồn nước thô; đánh giá rủi ro hạn hán, ô nhiễm, xâm nhập mặn, mất điện và gián đoạn tuyến truyền tải; xây dựng phương án kết nối với đơn vị lân cận, nguồn dự phòng và cấp nước khẩn cấp. Quan trắc, dự báo, cảnh báo sớm và ứng dụng công nghệ số cần trở thành một phần của quản trị vận hành thường xuyên.
Tuy nhiên, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm bảo đảm an ninh cấp nước lên doanh nghiệp. Trong tình huống thiên tai hoặc sự cố nguồn, việc chuyển đổi nguồn, tăng cường xử lý, vận chuyển và cấp nước khẩn cấp có thể phát sinh chi phí lớn ngoài phương án thông thường. Cơ chế hỗ trợ nhiệm vụ cấp nước thiết yếu cần được nghiên cứu trên nguyên tắc công khai chi phí và xác định rõ trách nhiệm.
Hướng tới chiến lược an ninh cấp nước quốc gia
Từ các thách thức hiện nay, cần đặt an ninh cấp nước vào quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và đô thị, đồng thời gắn quy hoạch nguồn nước với mạng lưới cấp nước. Một hệ thống dữ liệu và bản đồ rủi ro cấp nước sẽ giúp nhận diện khu vực, nhà máy, khu công nghiệp và cộng đồng dễ bị tổn thương, từ đó ưu tiên đầu tư đúng trọng điểm.
Cùng với đó là cơ chế điều phối liên vùng, liên ngành; đầu tư kết nối đa nguồn, dự phòng chiến lược và điểm khai thác thay thế; hoàn thiện chính sách tài chính, giá nước thô và phân bổ chi phí công trình đa mục tiêu. Các chỉ tiêu đánh giá cần vượt ra ngoài công suất thiết kế và độ bao phủ, chú trọng tính liên tục, chất lượng tại điểm sử dụng, khả năng ứng phó sự cố và tốc độ phục hồi dịch vụ.
Trong quá trình này, Hội Cấp Thoát nước Việt Nam có thể phát huy vai trò cầu nối giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, chuyên gia và đối tác quốc tế; tổng hợp khó khăn, kiến nghị chính sách và thúc đẩy chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ. Đặc biệt, tiếng nói của đơn vị cấp nước cần được lắng nghe từ khâu quy hoạch và chuẩn bị dự án chuyển nước, bởi lưu lượng, chất lượng, vị trí tiếp nhận và tính ổn định của nguồn nước thô quyết định hiệu quả cấp nước cuối cùng.
Đích đến của các dự án điều hòa, chuyển nước không phải là số mét khối được chuyển đi, mà là khả năng bảo đảm nước sạch an toàn, liên tục và bền vững cho người dân và nền kinh tế. Chuyển từ tư duy bảo đảm nguồn nước sang bảo đảm an ninh cấp nước; từ xử lý thiếu nước trước mắt sang phòng ngừa và dự phòng dài hạn; từ công trình riêng lẻ sang hệ thống kết nối linh hoạt. Đó là hướng tiếp cận cần thiết để tăng sức chống chịu của ngành nước Việt Nam trước những biến động ngày càng khó lường.
Tài liệu tham khảo:
– Các dự thảo kịch bản nguồn nước mùa cạn 2026 – 2027 đối với lưu vực sông Cửu Long, Srêpốk, Sê San của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
– Ý kiến, kiến nghị của các chuyên gia ngành nước.
Hạ Thanh Hằng
Phó Chủ tịch Hội Cấp Thoát nước Việt Nam
