Hội thảo diễn ra đúng dịp Ngày Nước Thế giới 22/3, đặt ra những vấn đề cấp thiết về an ninh nguồn nước của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, suy giảm nguồn nước và sụt lún đất ngày càng gia tăng, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, liên vùng và bền vững.
Hội thảo diễn ra đúng dịp Ngày Nước Thế giới 22/3.
Nghịch lý “giữa sông nước vẫn khát nước ngọt”
Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, cho rằng hình ảnh người dân phải chắt chiu từng can nước trong mùa khô hay những cánh đồng khô hạn không còn là hiện tượng đơn lẻ. “Giữa vùng sông nước, có nơi người dân vẫn phải mua nước để dùng”, đây cũng là lời cảnh báo về an ninh nguồn nước của cả vùng.
Ông Nguyễn Ngọc Tiến – Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong.
Đây chính là một thực tế được nhiều đại biểu nhắc lại tại hội thảo. Các đại biểu khẳng định đây là nghịch lý của ĐBSCL khi sông ngòi dày đặc nhưng nguồn nước ngọt phục vụ sinh hoạt và sản xuất lại ngày càng thiếu.
Theo các ý kiến tại hội thảo, những biến động hiện nay không đến từ một nguyên nhân riêng lẻ mà là sự chồng lấn của nhiều yếu tố. Biến đổi khí hậu làm thay đổi quy luật mưa và dòng chảy; nước biển dâng đẩy mặn lấn sâu vào nội đồng; lượng phù sa suy giảm khiến đồng bằng mất dần khả năng tự bồi đắp. Trong khi đó, việc khai thác nước ngầm kéo dài nhiều năm đang khiến trữ lượng suy giảm, kéo theo sụt lún đất diễn ra trên diện rộng.
Những áp lực này không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân và cấu trúc phát triển của toàn vùng.
Theo ông Nguyễn Hoàng Anh, Phó Giám đốc sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ, thách thức về nguồn nước của ĐBSCL hiện nay đến từ cả bên ngoài lẫn nội tại. Ở thượng nguồn, việc điều tiết dòng chảy trên sông Mê Kông khiến lượng nước về giảm, mùa lũ không còn theo quy luật cũ. Ở trong vùng, khai thác nước ngầm quá mức tiếp tục làm gia tăng sụt lún, khiến nhiều khu vực ngày càng dễ bị ngập.
Ông Nguyễn Hoàng Anh – Phó Giám đốc sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ.
Ngay tại Cần Thơ, nơi được xem là trung tâm của vùng, các hiện tượng triều cường, hạn hán, thiếu nước ngọt và sạt lở bờ sông đang xuất hiện với tần suất dày hơn trước. Điều này cho thấy ngay cả những địa phương có điều kiện thuận lợi về nguồn nước cũng không nằm ngoài vòng tác động.
Trước thực tế đó, TP. Cần Thơ đang định hướng ưu tiên sử dụng nước mặt, đầu tư các công trình trữ nước ngọt và từng bước giảm khai thác nước ngầm, đồng thời tăng cường bảo vệ các nguồn nước bị suy thoái. Tuy nhiên, nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng, nếu chỉ giải quyết theo từng địa phương sẽ khó đạt hiệu quả, bởi bài toán nước của ĐBSCL mang tính liên vùng, thậm chí liên quốc gia.
Cần có giải pháp tổng thể và dài hạn
Từ góc nhìn quản lý, ông Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng, an ninh nguồn nước tại ĐBSCL đang chịu tác động tổng hợp từ nhiều yếu tố, trong đó nổi bật là biến đổi khí hậu, sự suy giảm dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Kông và tình trạng khai thác nước ngầm kéo dài trong nội vùng. Những tác động này không chỉ làm gia tăng nguy cơ thiếu nước ngọt vào mùa khô mà còn góp phần gây sụt lún đất và gia tăng xâm nhập mặn.
Theo ông Khuyến, thực tiễn trên đòi hỏi phải chuyển đổi cách tiếp cận trong quản lý tài nguyên nước, từ khai thác phân tán sang quản lý tổng hợp theo lưu vực sông, có sự điều phối liên vùng và liên ngành. Trong đó, cần ưu tiên khai thác, sử dụng hiệu quả nguồn nước mặt, từng bước kiểm soát và giảm dần khai thác nước ngầm, đồng thời nâng cao năng lực dự báo, giám sát và chia sẻ dữ liệu nguồn nước.
Cống ngăn mặn tại Vĩnh Long.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong vùng, gắn với quy hoạch tổng thể và thích ứng với biến đổi khí hậu, được xem là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài cho ĐBSCL
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lều Mạnh Huy, Tổng Giám đốc DNP Water cho biết, đơn vị đang đề xuất các dự án khai thác và truyền dẫn nước thô quy mô lớn từ thượng nguồn sông Tiền và sông Hậu về các khu vực hạ lưu bị nhiễm mặn. Hướng đi này nhằm thay thế dần nguồn nước ngầm, chủ động nguồn nước ngọt cho các địa phương ven biển, đồng thời góp phần hạn chế sụt lún đất.
Trong khi đó, đại diện Tập đoàn Keppel cho rằng giải quyết bài toán nguồn nước không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Bên cạnh đầu tư hạ tầng, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng, cùng với việc nâng cao nhận thức và thúc đẩy đối thoại chính sách để tìm ra hướng đi phù hợp cho toàn vùng.
Các ý kiến tại hội thảo đều thống nhất rằng an ninh nguồn nước không còn là vấn đề riêng của ngành tài nguyên hay nông nghiệp, mà là nền tảng của an ninh phát triển. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, việc chuyển từ cách làm manh mún sang tiếp cận tổng thể, liên kết vùng và dài hạn được xem là yêu cầu không thể trì hoãn.
Hội thảo “An ninh nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long trước biến đổi khí hậu” vì vậy không chỉ dừng ở việc nhận diện thách thức, mà còn mở ra diễn đàn để các bên cùng tìm lời giải, hướng tới bảo đảm nguồn nước bền vững cho vùng đất này trong những năm tới.
Mai Thanh
