Cà Mau triển khai phương án ứng phó xâm nhập mặn theo cấp độ rủi ro

Chủ động xây dựng kịch bản ứng phó xâm nhập mặn

Cà Mau là tỉnh nằm ở cuối nguồn đồng bằng sông Cửu Long, ba mặt giáp biển, địa hình thấp và chịu tác động đồng thời của hai chế độ thủy triều. Điều kiện tự nhiên này tạo nên lợi thế về kinh tế biển, nuôi trồng thủy sản, nhưng đồng thời cũng khiến địa phương trở thành một trong những khu vực dễ tổn thương nhất trước hạn hán và xâm nhập mặn.

Theo kinh nghiệm của người dân Cà Mau, nhiều năm qua, bà con nơi đây không còn xa lạ với cảnh kênh rạch cạn nước, đất nứt nẻ, nước mặn lấn sâu vào vùng ngọt hóa. Các mùa khô 2015 – 2016, 2019 – 2020 và 2023 – 2024 đã để lại nhiều thiệt hại nặng nề. Có thời điểm, tỉnh phải công bố tình huống khẩn cấp hạn hán; hàng nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt, nhiều diện tích sản xuất bị ảnh hưởng.

Điểm đáng lưu ý là tần suất hạn mặn không còn tuân theo quy luật cũ. Nếu trước đây, chu kỳ khoảng bốn năm xuất hiện một đợt nghiêm trọng, thì những năm gần đây, khoảng cách giữa các đợt ngày càng rút ngắn, mức độ tác động ngày càng khó lường. Biến đổi khí hậu, nước biển dâng, thay đổi dòng chảy thượng nguồn… đang khiến rủi ro ngày càng phức tạp.

Trong bối cảnh đó, ứng phó theo kinh nghiệm đơn lẻ hoặc giải pháp tình thế không còn phù hợp. Cà Mau buộc phải thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ “chống mặn” khi nước đã vào sâu sang “quản lý rủi ro” ngay từ khi có dự báo.

Ngay từ cuối tháng 1/2026, Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh đã ban hành phương án ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2025 – 2026 theo cấp độ rủi ro thiên tai. Điểm cốt lõi của phương án là xây dựng kịch bản cụ thể gắn với từng mức cảnh báo, thay vì chỉ đưa ra khuyến cáo chung.

Theo đó, khi dự báo xâm nhập mặn ở mức trung bình, địa phương tập trung vận hành hệ thống công trình thủy lợi theo lịch triều, chủ động trữ nước ngọt, rà soát nhu cầu nước sinh hoạt của từng khu vực. Nếu độ mặn tăng cao hoặc kéo dài, các biện pháp ứng phó được nâng lên: siết chặt quản lý vận hành cống đập, điều tiết nước liên vùng, chuẩn bị phương án cấp nước lưu động, hạn chế sản xuất tại khu vực nguy cơ cao.

Mục tiêu xuyên suốt của phương án năm nay là bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân trong mọi tình huống. Tỉnh đặt yêu cầu không để xảy ra tình trạng người dân thiếu nước sinh hoạt trong mùa khô. Ở những khu vực có nguy cơ, hộ dân phải chủ động trữ nước hoặc được hỗ trợ dụng cụ chứa nước, hướng dẫn phương pháp sử dụng tiết kiệm.

Việc đặt nước sinh hoạt lên hàng đầu cho thấy sự thay đổi về ưu tiên chính sách. Trong điều kiện nguồn nước hạn chế, không thể cùng lúc đáp ứng tối đa mọi nhu cầu. Cà Mau xác định rõ thứ tự ưu tiên: nước cho dân trước, sau đó mới đến sản xuất.

“Lá chắn” cho vùng ngọt hóa

Để triển khai phương án theo cấp độ rủi ro, hạ tầng thủy lợi đóng vai trò then chốt. Hiện toàn tỉnh có hàng trăm cống thủy lợi và trạm bơm điều tiết nước, thực hiện chức năng ngăn mặn, giữ ngọt, xổ phèn. Các tuyến đê biển, kè chống sạt lở được đầu tư nhiều năm qua trở thành “lá chắn” bảo vệ vùng sản xuất và khu dân cư.

Trong mùa khô, việc vận hành hệ thống này phải tính toán theo từng giờ, từng con nước. Mỗi đợt triều cường, mỗi biến động độ mặn đều cần được theo dõi sát sao. Nếu mở cống quá sớm, nước mặn có thể tràn sâu; nếu đóng quá lâu, vùng nội đồng thiếu nước ngọt bổ sung.

Sự phối hợp giữa ngành Nông nghiệp và Môi trường với các địa phương vì thế phải nhịp nhàng. Dữ liệu quan trắc độ mặn, mực nước được cập nhật liên tục; thông tin được chuyển nhanh đến cấp xã, ấp để người dân chủ động điều chỉnh sản xuất.

Bên cạnh đó, tỉnh cũng rà soát, nâng cấp các công trình cấp nước tập trung, bảo đảm khả năng cung ứng ổn định trong điều kiện nguồn nước mặt suy giảm. Ở các khu vực ven rừng, ven biển, nơi hệ thống cấp nước chưa phủ kín, phương án cấp nước lưu động được chuẩn bị sẵn sàng.

Xâm nhập mặn không chỉ là câu chuyện của ngành Thủy lợi, mà còn là bài toán của sản xuất nông nghiệp. Ở Cà Mau, nhiều diện tích canh tác phụ thuộc vào nước mưa và nước ngầm. Khi hạn kéo dài, nguy cơ nhiễm mặn và nhiễm phèn gia tăng, cây trồng dễ giảm năng suất hoặc mất trắng.

Trong phương án mùa khô năm nay, ngành Nông nghiệp phối hợp với địa phương điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo từng vùng. Những khu vực nguy cơ cao được khuyến cáo không xuống giống tự phát; chuyển đổi sang mô hình ít sử dụng nước hoặc thích nghi mặn.

Đối với vùng lúa, tôm, người dân đã có nhiều kinh nghiệm thích ứng. Việc nạo vét kênh mương, trữ nước ngọt, kiểm soát độ mặn trước khi lấy nước vào vuông nuôi trở thành thói quen. Mật độ thả giống được điều chỉnh phù hợp; môi trường nước được theo dõi chặt chẽ.

Tuy nhiên, tỉnh Cà Mau cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng rủi ro vẫn hiện hữu. Khi độ mặn tăng đột biến hoặc kéo dài, thiệt hại có thể xảy ra ngoài dự kiến. Vì vậy, việc tuân thủ khuyến cáo chuyên môn là yếu tố quan trọng để giảm thiểu tổn thất.

Từ ứng phó sang quản lý rủi ro dài hạn

Một nội dung đáng chú ý trong phương án ứng phó là việc xác định rõ các nhóm dễ bị tổn thương. Người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ, hộ nghèo, hộ sống ở vùng địa tầng nhiễm phèn… là những đối tượng chịu tác động nặng nề nhất khi thiếu nước.

Theo ông Trương Văn Phương, Phó Chi cục trưởng Thủy lợi tỉnh Cà Mau, thiếu nước sinh hoạt không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn kéo theo áp lực kinh tế. Phụ nữ ở vùng nông thôn thường phải đảm nhiệm việc trữ nước, chăm sóc gia đình; khi nguồn nước khan hiếm, gánh nặng càng tăng.

Do đó, ngoài giải pháp kỹ thuật, tỉnh yêu cầu các địa phương rà soát từng khu vực, nắm chắc nhu cầu thực tế, chuẩn bị phương án hỗ trợ kịp thời. Đây là cách tiếp cận mang tính nhân văn, đặt con người vào trung tâm của chính sách ứng phó.

Triển khai phương án theo cấp độ rủi ro không chỉ là giải pháp cho một mùa khô. Đây là bước chuyển trong tư duy quản lý thiên tai của Cà Mau.

Thay vì phản ứng khi sự cố xảy ra, tỉnh chủ động xây dựng kịch bản từ sớm, dựa trên dự báo khí tượng thủy văn và thực tiễn nhiều năm. Việc phân cấp trách nhiệm rõ ràng, kiện toàn Ban Chỉ huy các cấp, huy động lực lượng tại chỗ theo phương châm “bốn tại chỗ” giúp giảm thời gian xử lý tình huống.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, xâm nhập mặn có thể không còn là hiện tượng bất thường mà trở thành “bình thường mới”. Do đó, quản lý rủi ro phải gắn với quy hoạch dài hạn: đầu tư hạ tầng bền vững, điều chỉnh cơ cấu sản xuất, nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng nước tiết kiệm.

Mùa khô 2025 – 2026 có thể không gay gắt như những năm đỉnh điểm trước đây, nhưng nguy cơ vẫn tồn tại. Việc Cà Mau triển khai phương án ứng phó theo cấp độ rủi ro cho thấy địa phương không chủ quan với dự báo “trung bình”. Bởi trong điều kiện khí hậu biến động, chỉ một đợt triều cường kết hợp nắng nóng kéo dài cũng có thể làm thay đổi cục diện.

Với cách tiếp cận theo cấp độ rủi ro và ưu tiên nước sinh hoạt lên hàng đầu, Cà Mau đang chủ động hơn trong thích ứng. Giữ được vùng ngọt giữa ba mặt biển là bài toán lâu dài của một tỉnh cuối nguồn. Phương án năm nay là bước đi quan trọng để địa phương không bị động trước những biến động ngày càng khó lường.

Mai Thanh